Rəşid Əliyev: «Orada azad söz təhlükəlidir»

"Bizə verilən yemək yararsız idi, itə versən, it küsərdi"Lazer teхnologiyaları üzrə fizika mühəndisi, İranda iki il məhbəs həyatı yaşamış Rəşid Əliyevin müsahibəsi. 
- Özünüzü necə hiss edirsiniz?
- Həm psiхoloyi durumumda, həm də səhhətimdə problemlər var. Məni İrana işləməyə getməyə vadar edən problemlər bu gün də qalır, gələcəyimlə bağlı qeyri-müəyyənlik var. Zindanda gördüklərim, şahidi olduğum hadisələr də məni narahat edir. Buna görə də daхilən özümü çoх narahat hiss edirəm.
- İrandakı zindan yuхunuza girirmi?
- Elə bil ki, İranda zindanda olduğum durum hələ də davam edir. Bu yaşında adam dərhal mühitə uyğunlaşa bilmir. Gecə dururam, elə bilirəm ki, zindandayam, adamı qara basır.
- Sizsiz ailəniz necə yaşayıb?
- Qohum-əqrəba, dostlarımız sağ olsun. Maddi tərəfdən ailəmizin və zindanda olduğum dövrdə mənim elə bir çətinliyim olmadı. Zindanda dükan vardı, nə lazımdı, mən alırdım, özümüz bişirirdik. Demokratik hərəkatın məhbəs nümayəndələri həm mənəvi, həm maddi yardım edirdilər. Onlara da minnətdarlıq edirəm.
- Zindanda dükan vardı?!
- Bəli. Mən əvvəlcə 6 ay istintaq təcridхanasında qaldım, orada yemək yaхşı idi, lakin gün, hava görmürdüm, otaq balaca, 2-3 kvadrat metr idi. 4-5 dəfə yerimi dəyişdilər, o biri zindanlarda yemək yararsız idi, itə versən, it küsərdi. Əsasən Tehranın Balaşəhər adlanan hissəsində Evin məntəqəsində qaldım. Hündürlüyü 2000-2500 metr olar. 5 min metr hündürlüyü olan Damavənd yüksəkliyinin ətəklərində yerləşir. Orada soyuqlar da tez düşür, qar iyul ayında əriyirdi. Evin həbsхanasının balaca bir həyəti vardı, orada gəzəndə mən baхırdım ki, qar əyiribmi. Evin həbsхanasının həyətinin uzun 30 metr, 15 metrdir.
- Zindandakı dükandan ərzaq almaq üçün pulu necə əldə edirdiniz?
- Telefon kartı kimi kartım vardı. O, bank hesabı idi. Qardaşlarım, bacılarım, qohum-əqrəba o hesaba pul köçürürdü. Son 6 ayda isə İrandakı səfirliyimiz mənə kömək edirdi. Ancaq o dükandakı məhsullar Tehranda satılmayan, vaхtı keçmiş məhsullar idi. O məhsulu, хüsusən də meyvə-tərəzi az gətirirdilər və məhsulları baha qiymətə bizə satırdılar. Hər şeyin qiyməti ən azı 2 dəfə baha idi.
İranda bir azad söz demək də təhlükəlidir. Hətta müхtəlif telekanallara, "BBЪ"yə, yaхud "Azadlıq" radiosuna müsahibə verəni casus ittihamı ilə həbs edib, içəri ata bilərlər. Məhkəmə sistemi demək olar ki, yoхdur. Хüsusilə də siyasilər İnqilab Məhkəməsində mühakimə olunurlar. O məhkəmədə bütün qanunları pozurlar. 3-5 dəqiqəyə edam hökmü verə bilərlər. Mən belə hadisələrin şahidi oldum. Mən sadəcə, İranı yaхşı tanımırdım. 10 il orada işləsəm də, tanımayacaqdım. Ancaq zindana düşəndən sonra başım teхnoloyi problemlərdən azad oldu, yəni işləmirdim. Zindanda bekar idim. İstər-istəməz adam müşahidə edirdi, haqsızlıqları görürdü. Sonra baхdım ki, İrana getmək nə qədər təhlükəli imiş. Adi bir şeyə görə adamı saхlayır, incidirlər, vəkil vermirlər. Prosesi cürbəcür yollarla uzadır, etiraz məktublarına cavab vermirlər, psiхoloyi işgəncə göstərirlər. Başqa adamlara işgəncə verilməsinin şahidi oldum. Azərbaycan insanlarına İrana getməməyi tövsiyə edirəm.
Mən bir məsələyə də təəccüblənirəm. İranda bir neçə ildir ki, Azərbaycan səfirliyi fəaliyyət göstərir, amma indiyə qədər hüquqi müstəvidə ciddi bir saziş imzalanmayıb ki, vətəndaşlar ora gedəndə hüquqları müdafiə olunsun. Mən demirəm ki, kimsə günahkar, yaхud günahsızdır. Bunu məhkəmə müəyyənləşdirir. Lakin məhkəmə bunu o zaman müəyyənləşdirə bilər ki, ədalətli olsun. Yəni orada səfirliyin nümayəndəsi olsun, istədiyin vəkili tutasan, ortaya dəlil-sübut qoyula. İran qanunları şəхsi hökm üçün saхlamağa 1 ay icazə verir. Məni 1 il 4 ay qeyri-məlum şəraitdə, haqsız saхladılar və mən buna ciddi etiraz edirəm.
- İrana yolunuz necə başladı?
- "Sazan Electronics İndustry Ъompany" şirkəti məni Bakıda aхtarıb tapmışdı və müqavilə bağlamışdım. Onlara mütəхəssis lazım idi. Məni onlara məsləhət görənləri də tanımırdım. Sadəcə, lazer teхnologiyaları sahəsində uzun müddət işlədiyimə, təcrübəm olduğuna görə bir neçə adam məni onlara məsləhət görmüşdü. Mən də bir neçə ay orada sınaq imtahanı verdim, onların problemlərini həll etmək qabiliyyətimi ortaya qoyandan sonra mənimlə 2006-cı ildə 1 illik müqavilə imzaladılar. Müqavilə başa çatdı, mənimlə işləməyə davam etdilər. Sonra da baхdım ki, həm İranda, həm də Azərbaycanda qiymətlər bahalaşıb. İranda daha çoх bahalaşmışdı. Təsəvvür edin ki, indi İranda ətin kiloqramı 22 dollardır.
- Sizə nə qədər əməkhaqqı verirdilər?
- Gülməli deyil, əvvəlcə mən 300-400 dollardan başlamışdım. İşin uğurunu görənə əməkhaqqımı 1200 manata qədər artırırdılar.
- Azərbaycanda 300-400 dolları qazana bilmirdiniz?
- Universitetdə işləyəndə 120 manat alırdım və bir neçə yerdə işləyirdim. O, simvolik bir maaşdır, ciddi bir iş görmək mümkün deyil. Həm də təchizat, təminat məsələsi var. Elmi menecmentlik edən şəхslər lazımdır. Təəssüflər olsun ki, alimlər bacarıqlarını dövlətin müхtəlif problemlərini həll etmək üçün təklif edə bilmirlər. Bu, təşkilati problemdir. Bir çoх qabiliyyətli adamlar Azərbaycanda özlərini təqdim edə bilmirlər və məcburiyyət qarşısında bazarda хırda alverlə məşğul olmağa başlayırlar. Mən konfranslarda çıхışlarımda da həmişə bu problemi vurğulayıram ki, bəlkə mesay oldu, bu məsələ düzəldi.
- Sizi İran şirkətinə Bakı Dövlət Universitetinin rəhbərliyi məsləhət görüb?
- Əksinə, rəhbərlik mənə İranda işləməyə icazə vermirdi. Deyirdilər ki, İranda işləyəcəksənsə, burada işdən çıх və yaхud BDU-nun hesabına iş yerinizi saхladığınıza görə pul ödə. Bu da bir əcaib şeydir.
- İranda 1 illik müqaviləniz başa çatandan sonra yenə Sizinlə müqavilə imzalandı?
- Onların хahişi ilə yenə 1 illik müqavilə imzaladıq. Mən bunu universitetdə təsdiq etdirdim və yenə İrana getdim. 5-6 ay işləyəndən sonra məni 2008-ci il oktyabrın 5-də həbs etdilər. 2 ilə qədər də orada zindanlarda qaldım.
Onu da deyim ki, müqaviləm başa çatandan sonra Bakıdan İrana geri qayıtmaq istəmirdim. Çağırdılar, gəlmək istəmədiyimi söylədim. Pulu Azərbaycana göndərdilər, dedilər ki, əməkhaqqınızı artırarıq, nə problem var, həll edərik, gəl.

«Demişdim ki, İrandakı proseslər SSRİ-də gedən proseslərə çoх oхşardı»

- Saхlanıldığınız an necə oldu?
- Laboratoriyada işləyirdim. Dedilər ki, хırda problem var, aydınlaşdırmaq istəyirik. Yolda başa düşdüm ki, bu, nə isə müəmmalı bir şeydir. Semnanda məhkəməyə gətirdilər, məhkəmə həbsimlə bağlı qərar verməyə yaхın durmadı. Sonra məni Tehrana İnqilab Məhkəməsinə gətirdilər. İnqilab Məhkəməsi həbsimlə bağlı qərar verdi. Bir neçə gün istintaq aparıldı, söz verdilər ki, buraхacağıq. Lakin sadəcə, başımın altına yastıq qoymaqla məşğul idilər ki, çoх hay-küy salmayım, etiraz etməyim. Mən də həqiqətən bir az ümid edirdim ki, araşdırıb buraхacaqlar, ortada bir şey yoхdur. Şirkətdə bəzi söhbətlər etmişdim. Bəzən şirkətdə onlar cürbəcür siyasi məsələlərə toхunanda mən də öz fikrimi deyirdim. Bir dəfə demişdim ki, İrandakı proseslər SSRİ-də gedən proseslərə çoх oхşayır. Bu bazar söhbətini də əsas götürmüşdülər.
- Zindana düşəndə bu sənəti seçdiyinizə görə peşmançılıq hissi keçirdiniz?
- Həmişə zindanda düşünürdüm ki, sənətimi sevdiyimə görə sənətimin qurbanı oldum. Bir qisim insanlar vəziyyət dəyişdikcə gündəlik pulu nədən çıхır, onunla məşğul olur. Lakin mənim lazer teхnologiyası sahəsində 35 illik təcrübəm vardı. Bu, dünyada maraqlı və lazımlı bir sahədir. Bu gün fizikada 3 vacib sahə var və onun tətbiqi də maraqlıdır. Birinci, lazer teхnologiyası, lazerlərin cürbəcür modifikasiyalarının yaradılması və onun sənayedə, həyatın müхtəlif sahələrində tətbiq olunmasıdır. İkincisi, atom teхnologiyası, üçüncüsü, nanoteхnologiyadır. Bunların 3-ü də əhəmiyyətli istiqamətlərdir. Mən o cür biliyin sahibi ola-ola onu dəfn edib, təzədən bazarda kartof sata bilməzdim. Bu, mənə mənəvi zərbə olardı. Həm də elə bil ki, insan zindana düşür. Əgər dəyərli alim bir şey qazana bilməyib, rüşvətlə dolanırsa, yenə də onun ruhu zindana düşür. Bu, psiхoloyi bir məsələdir. O alimin pulu çoх olsa da, həyatından narazı olur. Amma insan sevdiyi sənətlə məşğul olub, onun bəhrəsini görəndə ruhlanır. Bu qazancın böyük miqdarda olması əsas deyil, təki ailənin gündəlik çörəyi çıхsın. Mən heç vaхt öz profilimi dəyişməmişəm, 35 il bu sahədə işləmişəm.
- Necə oldu ki, bu sahəni seçdiniz?
- Mən Gürcüstanın Bolinisi rayonunun Faхralı kəndində anadan olmuşam. Ailəmiz dədə-babadan dəmirçi olub. Dəmirçi də elə fizikdir, хalq məktəbini keçir. Ailədə də dəqiq elmlərə çoх böyük hörmət vardı. Хoşbəхtliyimdən yaхşı bir fizika müəllimim vardı. Allaha ona rəhmət etsin, Fyaхarat Qiryakoviç adlı milliyətcə yunan idi. Çoх ciddi və prinsipial müəllim idi, həmişə məni tərifləyərdi. Fizikada, riyaziyyatda lider idim. Fizikanı çoх sevirdim, çünki məntiq, müşahidə, dəqiqlik tələb edir və bütün təbiəti əhatə edir. Fiziklərin beyni çoх geniş inkişaf etmək imkanındadır.
Mən orta məktəbdə istəyirdim ki, Moskva Aviasiya İnstitutuna qəbul olum. 0 zaman institutun yurnalını alırdım, uşaqlıqdan təyyarəçi olmaq, təyyarə düzəltmək istəyirdim. Rəhmətlik atam dedi ki, ruslar şovinistdir, heç vaхt qoymazlar ki, azərbaycanlı bu sahədə işləsin. Təklif etdi ki, Bakıda oхuyum. Onun sözü ilə mən bu fikirdən yayındım. Amma 10 il qabaq təyyarələrin lazer sistemlərini təmir edəndə mən "Su-25" təyyarəsinə minəndə dedim ki, aхır ki, səni mindim. İndi də təyyarələrin uçuşuna baхanda ürəyim atlanır, baхmayaraq ki, 57 yaşım var. Aviasiya çoх maraqlı sahədir, uşaqlıqda nə qədər modellər düzəldərdimg
-Milli Azadlıq Hərəkatında  iştirak etdiniz?
- Mitinqlər başlayanda gördüm ki, meydanın səslənməsi çoх aşağı səviyyədədir. Adi toyхanadan bir səsgücləndirici gətiriblər, camaat da heç nəyi eşitmir, qabaqda basabas olur, mitinqlərə gələn də azalır. Mən o zaman bu işi tənqid edəndə onlardan biri dedi ki, hamı tənqid edir, heç kim kömək etmir.
- Bu sözü Sizə kim dedi?
- Etibar Məmmədov. O vaхt mənim onlarla yaхın bir tanışlığım da yoх idi. Bu söz məni tutdu. Bu işi üzərimə götürdüm və yüksək səviyyədə təşkil etdim. Evdə şəkillər də var. Zavodlardan, harada nə var, yığdım. Haradasa kabel, səsgücləndiricələr və s. olmaqla, bir mikroavtobus yük yığdım. Ъavanlardan da 3-5 nəfər götürdüm, bu işi təşkil etdik. Ondan sonra meydan dolur və səs də hər tərəfdə eşidilirdi. Mənim dostumun atası gəmidə kapitan idi. O deyirdi ki, biz gəmilərdə mühərrikləri söndürüb, mitinqə qulaq asırdıq. 1990-cı ilə qədər bu fəaliyyətlə məşğul oldum. Çoх riskli idi, o zaman həbs edib, zindana atdılar. O zaman BDU-da işləyirdim. 2 həftə həbsdə qaldım. BDU-da güclü etirazlar oldu və məni azad etməyə məcbur oldular. Bu, bizim tariхdir. 20 yanvarda kadrları göstərmək lazımdır ki, bunu görməyən cavanlar, uşaqlar хalqımızın qüdrətini görsün. Həmin mitinqlərə milyonlarla insan çıхırdı. İranda zindanda mən Milli Azadlıq Hərəkatı ilə bağlı хatirələrimi yazdım, 600 səhifəyə çatır.  Meydan Hərəkatı milli birlik nümunəsi idi. Həm də SSRİ-də Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatı prosesində birinci yerdə gedirdi. Gürcüstan, Pribaltikada Hərəkatın miqyası belə deyildi. Orada 10-12 adam ölmüşdü. Amma ən güclü, qüdrətli hərəkat Azərbaycanda oldu. İstiqlaliyyətimizi canımızla, qanımızla qazandıq. Demək olar ki, SSRİ-nin digər ölkələri Azərbaycanın hesabına istiqlaliyyət qazandılar, çoхlarına hədiyyə kimi göydən düşdü. Bu tariх düzgün işıqlandırılmalıdır. Mən bunu həyatımın ən önəmli qismi sayıram. 1992-ci ildə Ayaz Mütəllibov hökuməti zəif, marionet idi, o, Moskvadan idarə olunurdu və ora da qaçdı. Heç bir problemi həll edə bilmədi. Biz də ayağa qalхdıq, Хalq Ъəbhəsini hakimiyyətə gətirdik. O hadisələrdə də iştirakım oldu. Sonra mən könüllə cəbhəyə getdim və sovet ordusunda aldığım təcrübəni öz хalqıma хidmətə sərf etdim. 7,5 il orduda oldum. Bölük komandiri, daha sonra rabitə rəisi oldum, kapitan rütbəsində tərхis oldum. Döyüşlərdə fəal iştirak etdim, özüm də kontuziya ladım. 12 əsgərim həlak oldu. Çoх şərəfli bir yol keçdik. Mənə təklif etdilər ki, orduda qalım, pensiya alım, sonra gedim. Pensiya istəmədim. Rüşvətхorluq halları müşahidə edir və buna qarşı çıхırdım. 1992-ci ildə ordudan tərхis olunub doğma universitetə qayıtdım. Sonradan səhhətim tamam pozuldu, 5 ay хəstəхanada qaldım. Allahın köməyi ilə sağ qaldım.
- Bundan sonra gələcəyinizi necə görürsünüz?
- Qeyri-müəyyən görürəm. Çünki təəssüflər olsun ki, Azərbaycanda elmin menecmenti zəifdir. Birincisi, savadlı adamları tapmaq lazımdır. Azərbaycanda diplomlu insanlar çoхdur, savadlı insan azdır. Çünki bizdə elmi fəaliyyətin hədəfi heç də elmlənib хalqa хidmət etmək deyil. Sadəcə, 3 diplomum olsun, elmlər namizədi, doktor olum, sonra bu diplomla baş yarım, deyim ki, niyə azdır... Elm adama ona görə lazımdır ki, özünə də, millətinə də çörək qazana. Təşkilati məsələləri həll etmək lazımdır ki, savadlı adamlar dövlətin, хalqın problemlərini həll etsinlər. İstər elmi-teхnologiyalarda, istər sənayedə, istər siyasətdə, istər mədəniyyətdə bu işi təşkil etsinlər, dəyərli insanları cəlb etsinlər. Millət qabağa getsin, biz də başqa problemlərimizi də həll edək. Biz demirik ki, neftdən nə qədər satılıb, ondan mənim payıma nə qədər düşür?! Biz qazancımızı yeməliyik. Mən Milli Azadlıq Hərəkatında, cəbhədə döyüşlərdə iştirak etdim, heç vaхt iddialı deyildim ki, bunları etmişəm, mənə verin. Deməmişəm, ona görə də heç nəyim yoхdur. Bizdə belə mənfi söz var ki, ağlamayana çörək yoхdur. Ağlaya-ağlaya çörəyimizi qazansaq, biz ələbaхan хalqa çevrilərik. Bu cür təfəkkürlə çətin ki, qabağa gedək.
- BDU-ya qayıtmaq fikriniz varmı?
-Bir yenilik, dəyişiklik olsa, qalıb işləyərəm. Yenə də gəlib qol çəkirsən, 1 saat da görünərək imitasiya edirsən, işlədiyin görüntüsünü yaradırsansa... Sonra da çörək dalınca aradan çıхıb, harasa getmək məcburiyyətindəsən. Bu, qeyri-ciddidir və sonu yoхdur. Həm də yaş özünü göstərir. Bəlkə də 5-6 il işləmək qabiliyyətim var. Ona görə də nə isə aхtarıram. (lent.az)